Furðuskáldið

Fyrir nokkrum misserum var í sjónvarpi sýndur þáttur um mannslíkamann þar sem undarlegu og óhugnanlegu fyrirbrigði brá fyrir; furðuæxli. Þessi tegund æxlis sprettur af svokölluðum stofnfrumum líkamans, frumum sem á fósturskeiði hafa ekki enn fengið fyrirmæli um hvaða mynd þær skuli taka á sig; verða taugafrumur, húðfrumur, beinfrumur. Stofnfrumuæxli þetta verður af þessum sökum hið ógeðslegasta skrímsli, búið öllum helstu þáttum mannslíkamans en það er alveg tilviljunarkennt hvar einstaka hluta er að finna. Í þættinum var okkur sýnd hárug kúla með tönnum hér og þar, auga á stangli og tær á ólíklegustu stöðum. Það hræðilegasta var að ef potað var í fyrirbrigðið kipptist það til, enda með háþróað taugakerfi mannskepnunnar. Af þessum sökum voru læknar ekki vissir um hvort telja ætti æxlið lifandi veru.

Eftir að hafa séð þennan þátt tók maður ósjálfrátt að heimfæra furðuæxlishugtakið yfir á ýmislegt í menningu okkar. Tónlist Charles Ives getur til dæmis flokkast undir furðuæxlistónlist, einnig ljóðagerð Ísaks Harðarsonar... og Guðmundar Haraldssonar af Eyrarbakka:

Sjálfdæmi – varúð

En hvað þú veður marvaðann ....

Gegnum götur sem Strætin,

Einmitt þó þau Árin Áranna..

Af persónu-sjálfdæmi þínu..

Ángrar það og hrellir mig,

Af innra Sálargeði þínu.

Vegna þíns tæpustu Atvinnugerð..

Ertu í Mannfjöldanum harla smár,

og togar hann oss á fall niður ..

(1982:42)

Þegar höfundur þessa pistils hafði nýhafið störf sem afgreiðslumaður í vínbúðinni að Lindargötu fyrir röskum 15 árum vakti athygli hans lítill eldri maður, frakkaklæddur og með skólatösku. Karl þessi var daglegur gestur í vínbúðinni, kom stundum tvisvar á dag og bað um „haaa... aaáálfa bre... eee... ennivín“.

Jú hann stamaði en röddin var feikna sterk, djúp og þróttmikil. Og í töskunni voru bækur. Afgreiðslumaðurinn keypti fljótlega af litla manninum bókina Nútíma mannlíf og kvæðin II og fékk hana áritaða. Sat svo eftir og klóraði sér í hausnum yfir innihaldinu. Æ síðar þótti vínklerkinum vænna um þennan kúnna sinn en aðra viðskiptavini og veitti honum þjónustu sem þjóðhöfðingjum sæmir.

Litli maðurinn var Guðmundur Haraldsson, „skáld af Eyrarbakka“, eins og hann kallaði sig gjarna. Hann var fæddur að Merkissteini á Eyrarbakka þann 4. maí 1918. Foreldrar hans voru Haraldur Guðmundsson frá Háeyri og Þuríður Magnúsdóttir frá Árgilsstöðum í Rángárvallasýslu. Guðmundur bjó rúm fjórtán ár í föðurhúsum á Eyrarbakka en fjölskyldan tók sig þá upp og flutti til Reykjavíkur.

Í Reykjavík starfaði Guðmundur fyrst við blaðburð og var sendisveinn bakara en lengst af var hann byggingaverkamaður. Hann vann við að reisa bæði Morgunblaðshöllina í Aðalstræti og Búnaðarbankahúsið við Austurstræti.

Einn merkasti atburðurinn í lífi Guðmundar er ferð sem hann tókst á hendur með Gullfossi 1966. Honum hafði tæmst arfur og afréð hann að fara í lystisiglingu. Guðmundur bauð með sér í reisuna kunningja sínum sem starfaði hjá Eimskipafélaginu: „Ég bauð honum með mér af því hann er bláfátækur barnamaður, og ég sárvorkenndi honum , að hann skyldi ekki geta farið eftir öll árin í brauðstritinu með konu sinni“ (1974:12).

Guðmundur segist alla tíð hafa verið mikið fyrir kvenfólk, „ekki sízt búlduleitar stúlkur, dökkhærðar“ (1974:12). Óhætt er þó að fullyrða að áfengi var ekki síður í uppáhaldi hjá honum, enda minnist hann oft og tíðum á drykkjuna í verkum sínum:

Ég bar [ferðina með Gullfossi] undir Jón frænda minn, og hann sagði: Allt í lagi Guðmundur minn, þú ferð, en heldur þig frá áfenginu, sagði hann, því honum er illa við áfengi. Sjálfur er ég nú farinn að eldast í því og langar að hætta alveg.

(1974, 11)

Í viðtali við Guðmund Daníelsson frá 1969 segist Guðmundur vera „hlynntur því andlega“ en ekki fjalla um slík mál í skrifum sínum. Enda er það veröldin sjálf sem flæðir úr pennanum. Ferðapistlar eru áberandi framan af en þegar líða tekur á ævina fara að birtast all-sérstæðir annálar og hugleiðingar um samtíðina. Svo er ljóðagerðin aldrei langt undan.

Skáld með tjástol?

Fyrsta bók Guðmundar sem vitað er að kom út er Ferðapistlarnir, fyrst gefin út 1968 þegar höfundur er fimmtugur. Eigi að síður er hún afar góð heimild um ritferil og stíl höfundar því elstu frásagnir þar eru frá 1944.

Fyrir þann sem aðeins hefur kynnst ritverkum Guðmundar frá áttunda áratugnum kemur á óvart hvað eldri greinar hans eru háttbundnar, skipulagðar og fallega skrifaðar. Stíllinn er áreynslulaus, kankvís og í jafnvægi:

Jæja, Maríus Ó. gerir sig það merkilegan að rukka förina í annan á hvítasunnu, ja, bara 15 kr., takk. Billeg sú ferðin! Mér fannst bagalegt að geta ekki komizt að skriðjöklinum, því það er töluvert atriði og í sjálfu sér mjög gaman eftir á.

Ekki man ég neina sérstaka brandara en alltaf er Andrés B. og Sigþór skemmtilegir og gáfu þeir góðar lýsingar á landslaginu. Og svo þessar 2 dömur, sem sátu fyrir framan Óla Jens bílamann, þeim var orðið liðugt um talandann á heimleið og sungu fyrir okkur nokkrar vísur, og gáfu blikk á milli, en torskilinn á restina, ja, svona er að vera kvenmaður.

Svo er farið eftir góða stund af stað suður og áfram niður sanda og mela og fólkið talar saman sín áhugamál og fær sér brjóstsykur og annað sælgæti úr aukamalpokanum. Og Langjökull sést alla leiðina niður undir Gullfoss, einnig Jarlhettur, sem sáust greinilega. Stefán málari skellti að okkur mörgum rímum, sem voru alveg kostulegar og minnið bara ágætt.

[...]

Vel á minnzt, ein vísa var ort af manni ónafngreindum og er svona:

Þú, hin góða mjúka sæta,

hef ég þig í minni,

geturðu ekki, góða mín,

gist mig inni, einu sinni.

(1975:17-18)

Þessi vísa er að bögglast fyrir þeim er hér talar. Sé hún eftir Guðmund sjálfan bendir það eindregið til þess að hann hafi fyrr á árum verið ágætlega hagmæltur og haft gott formskyn en verið byrjaður að tapa því niður þegar þessi ferðasaga er skráð. Þannig gæti þessi vísa verið fyrsti vottur um að heilabilun hafi farið að þjaka hann á seinni árum. Líklegra er þó að hann hafi skráð vísuna eftir minni, henni hafi verið fleygt fram þarna í rútunni. Nokkuð öruggt er að hann man seinni partinn réttan, þar koma fram stuðlar og höfuðstafur, en eitthvað hefur fyrri parturinn skolast til. Það vekur upp þá spurningu hvort skáldablóð hafi nokkurn tíma runnið í æðum Guðmundar og þá hvort öll ljóðagerð hans hafi miðast við að herma eftir kveðskap annarra í fullkomnu skilningsleysi á bragfræði, formi og stíl.

Margt styður þá tilgátu. Elsta ártal við ljóð í bókum Guðmundar er 1957, en sennilega er það ekki eftir Guðmund, sem gjarna hrúgaði saman í bækur sínar eigin kveðskap og annarra án þess að geta þess nákvæmlega hver samdi hvað. Ólíklegt er að sami maður hafi ort þessar tvær vísur, nema eitthvað alvarlegt hafi hent heilastarfsemina í millitíðinni. Sú fyrri er merkt árinu 1957 en ekkert ártal fylgir hinni:

Mest af öllu má þó hér

Manndáð hvers og snilli,

gæta vel að sjálfum sér,

svo ei aðra villi

(1975:38)

Gaman er á skíðum,

það er íþrótt góð,

einkum uppí fjöllum,

því þar er nægur snjór

(1975:39)

Flest ljóð Guðmundar eru ort á árunum 1973 og -74. Ljóst er að formskyn hans og heildstæð hugsun hefur þá þegar beðið hnekki, ellegar hæfileikinn til að koma hugsuninni óbrjálaðri frá sér. Það er freistandi að geta sér þess til að eitthvert atvik, höfuðáverki eða vægt heilablóðfall hafi náð að hafa áhrif á svokallað Broca-svæði í vinstra heilahveli Guðmundar. Þetta gæti einnig útskýrt sérkennilegt stamið. Segja má að stíll hans beri einkenni vægs tjástols. Þegar texti hans í óbundnu máli er skoðaður styrkist þessi grunur, því hann virðist hverfa frá heildstæðri hugsun þegar kemur inn á áttunda áratuginn, en e.k. málæðisstíll verður allsráðandi.

Síðasta skráða frásögin sem skáldið færir í letur undir merkjum heildstæðs stíls er hin bráðskemmtilega ferðalýsing Gullfossreisunnar, skráð 1971. Hér kemur ekkert það fram sem bent getur til heilasköddunar, þvert á móti er stíllinn aldrei meira léttleikandi, húmorískur og tær:

Svo var farið í Herbert Strasse að líta á þessar frægu þýzku Venusar-dömur, „Frau“. Við fórum fjórir saman, Elías og tveir 27 ára vélamenn, en þeir ætluðu annað fyrst. – Hvað um það, en við Elías og fleiri löbbuðum þarna 2-3 ferðir, ásamt mörgum öðrum herrum, og sáum þarna í nokkrum gluggum blondínur, kynsterkar eflaust, um þetta 21-27 ára, svo fer Elías og margir aðrir út í bæ, en ég skoða meira, fannst nú þunnt að skilja frá svona stólpa dömum, og fer á glugga hjá tveimur þeirra, en ég var svo óheppinn að hafa lítið af peningum á mér, þ.e.a.s. um 45 mörk. – Jæja, ég gefst nú ekki upp, heldur labba mér inn á fyrstu hæð og hitti á eina eldri um 45 ára, með fötu í hendi sinni, og spyr hana á ensku, hvort ég megi fara upp. Ekki skyldi ég þýzkuna, hennar vegna var opið á hæðina. – Nú, ég geng upp stiga og heilsa tveimur Fraulein, önnur var svona 19 ára, en hin svo sem 27 ára, hnellin, meðal hæð, dökkhærð, í nælonblússu og pilsi, bara hugguleg, og var hún lítil vexti, mjög löguleg táta, og rýk ég til hennar og gef henni stóran koss. Svo segi ég á ensku: „How much cost, Frau?“. Það eru 20 mörk „for short time“. Já, takk, segi ég á ensku. Þá háttar hún upp að mitti og segir mér að liggja með hann klárann, þ.e.a.s. „róbinn“, sem ég geri, og sezt hún ofan á mig og hossast og hossast eins og krakki, sem mamman er að hossa með, og létu þær vissulega verju upp á liminn áður. – En svona ástarkúnstir gef ég ekkert fyrir, það eru bara „hreinlega svik“. – Aðra hitti ég anzi fallega vaxna, um 35 ára, á efri hæðinni, var hún mun skárri. En ekki fékk hún útrás og bað mig að koma daginn eftir.

(1971:12-13)

Eitt helsta einkenni á stíl Guðmundar fram til þessa er að hann blandar á einhvern töfrandi og furðulegan hátt saman talmáli og ritmáli. Hann hefur oft setningar á ja, eins og um talmál sé að ræða en næsta setning hefst svo á sagnorði í dæmigerðum frásagnastíl.

Skáldafurður

Talmálsyfirbragðið er enn við líði í bókinni Nútíma mannlíf og kvæðin, en nú hafa heldur betur skipast veður í lofti; í stað heildarhugsunar og röklegrar framsetningar er stíllinn búinn að fá á sig yfirbragð stofnfrumuæxlisins – furðuskáldið hefur litið dagsins ljós. Þetta kemur ekki síst fram í því hvernig málsgreinum er skipað upp; oft lítið samhengi milli þeirra (og jafnvel innan þeirra). Slíkt er að sönnu algengt í máli manna en kemur skringilega út á prenti:

Jafnvel hafa 15 ára stúlkur átt börn, en þær eru sem betur fer fáar, foreldrum til sárrar raunar.

(1974:28)

Skoðum aðeins nánar setningabygginguna. Helsta sameiginlega einkennið með stíl hans og skráðum frásögnum tjástolssjúklinga er þegar málsgreinar enda langt frá þeim stað sem þær hófust. En Guðmundur lætur ekki þar við sitja heldur lætur samhengisleysi á köflum einkenna heilu efnisgreinarnar:

Svo má nefna eitt gamalt og gott hobbí, að undanfarin 15-20 árin hafa Reykvíkingar, það er að segja menn sem eru í álnum. Gamalt máltæki í sambandi við t.d. stórt kúabú ásamt hestum eða stórt fjárbú, sem er með 300-500 kindur, jafnvel 8 hundruð fjár, þá helzt og mest á Norðausturlandi að sagt var fyrir nokkrum árum. Gott og vel og farnist ávallt vel. Þ.e.a.s. þessir embættismenn borgarinnar, stærri kaupmenn, húsasmiðir, en þeir fáir, en oftar umboðssalar, deildarstjórar og þá einmitt helsti maður, fyrrverandi ráðherra Jóhann Hafstein, goðinn þeirra stórkaupmanna og heildsala. Var það í anda fljótræðis og ódyggðar með gjaldeyri Landsbankans. Já, margir voru nú glæpahundarnir, fyrrverandi ríkisstjórn, sem mundi varða fangabúðum fyrir 40 árum, samanber Þorleifur ríki Kolbeinsson stóru Háeyri og hreppstjórar í þá daga neitað alveg að mestu öllum þeim helvítis bílaumboðum, sem eru að þjaka þjóðina og búið að standa mörg árin.

(1974:33)

Nú fer ákveðinn greinir, sem stundum brá fyrir í eldri verkum Guðmundar, að verða ráðandi stílbragð. Segja má að upp frá þessu sé hann helsta höfundareinkennið. Guðmundur notar mikið það sem kalla mætti „danskan“ greini, í stað þess að segja „hin löngu árin“ segir hann „þau löngu árin“.

Kvæðin

Lifir æ ljóððið [svo] frjóa

lífgar hug, kvíða bugar,

hressir önd, eykur yndi,

orðum með snjöllum gleður.

Klingir hátt kvæðið létta,

kot og bý fyllir hlýju.

Vísan yl veitir sálu,

von og trú saman brúar.

(1974:70)

Þetta kvæði er ekki eftir Guðmund Haraldsson, heldur Widalinus og birtist það í Morgunblaðinu árið 1971. Guðmundur birtir það í Nútíma mannlíf og Kvæðin II, hefur greinilega litist vel á það. Enginn vafi leikur á því að þetta kvæði hefur orðið honum geysimikill innblástur, því einstaka orð og hugtök úr því ganga aftur í hverju ljóði hans á fætur öðru:

En hvað sjávarsandurinn„

er salla-fínn og mjúkur.

er hann gulur-sem svartur

„að litræði“

Hressir hann „á fótagöngu“„

Sálina sem líkamann„

Og sjávaraldan „Smáa-Stóra“,

Gengur hún frá krafti„

Rísandi og falli „Tunglrásar“.

(1974:79)

Áberandi einkenni á ljóðum Guðmundar er óhefðbundin notkun gæsalappa og upphafsstafa. Þetta einkenni á þó aðeins við ljóð þau sem hann semur árið 1971 og síðar, fyrri kvæði hans fylgja að öllu leiti hefðbundnum ritreglum. Enn á ný styður þetta tilgátuna um vægan heilaskaða.

Hér fer einnig að ryðja sér til rúms nýtt stílbragð, það sem Þórbergur Þórðarson kallar uppskafningu og felst í mikilli notkun eignarfalls. Þórbergur bendir á að fáum sé gefið að beita hinum þunglamalega eignafallsstíl, aðeins Einar Benediktsson hafi verið almennilega fær um það. Það má því segja að Guðmundur Haraldsson færist mikið í fang en á einhvern furðulegan hátt tekst honum að sneiða hjá því að stíllinn verði þungur fyrir bragðið. Það eru einhver allt önnur og súrrealískari áhrif sem koma upp úr dúrnum:

Þú hinn hressi, sterki, svali

Vélstjóra Meistarinn Togaranna..

Þolgæðið og Respektin,

er þitt fagra einkenni.

Áttu svo Konu fallega og Netta

að nafni Elín Eiríksdóttir..

öll þau ströngu Árin Áranna ..

[...]

(1982:45)

Ekki er annað að sjá en einnig verði breyting á yrkisefni um leið og formbyltingin verður. Áður voru kvæðin gjarna náttúrustemningar, ort á ferðalögum:

Myndarlegt er fjallið

háa, þykka. Er það

mjög svo grasi vaxið.

Ganga þar á beit

margar kindurnar.

Og margar lækjarsytrurnar

ofan eftir fjalli þessu renna.

Stendur það í austurenda

Fljótshlíðarinnar fögru túna.

Sjá mátti hér fyrr

Hallgerði sparibúna.

(1974:13-14)

Seinna skeiðið einkennist mun fremur af veðurlýsingum, ádeilukvæðum og ekki síst mærðarljóðum, ortum til ýmissa sem Guðmundi stóðu nær.

Dæmigert veðurljóð er t.d. þetta, ort 27. október 1973:

Ósköp er nú loftið mett í allar áttir,

þessi drauga Sunnan hafa áttin,

þjakar hún á vissan hátt ...

Alla Menn sem Konur, sem dýr.

Þess vegna flýja og fara Menn,

til þeirra mörgu Sólarlanda.

(1974:56)

Ágætt dæmi um pólitískt ádeilukvæði er þessi skattavísa:

Skattavísan 1972.

Margt er það sem heyrir manninum til,

með skattafargani sínu.

Ekki batnar nú samstaðan enn,

frá fyrri stjórnarháttum,

hafa þeir sumir liðirnir stækkað um of

hjá nokkrum þorra manna,

ekki þá sízt eignarskatturinn,

um 40 prósentin o.s.frv.,

hjá ráðherraembættinu, fjármála,

Halldóri E. og kompaníi...

Sérlega er þetta nagandi,

þessa öll tugaárin.

(1974:87)

Fyrirferðarmest í Nútíma mannlíf og Kvæðin II eru mærðarljóðin. Þau hafa öll svipaða uppbyggingu: Fyrst kemur hælandi ávarp „Þú ert einn maður knár og Sterkur“, svo er lýst högum þess sem ort er til og er hólinu óspart skeytt við: „hög eru þín fagvinnu Árin, / í faginu Bílaviðgerðar Sveins Egilssonar. / Varstu þar af sóma liðinn“. Oftast líkur ljóðunum á stuttri bæn þar sem ýmis yfirnáttúruleg fyrirbrigði eru kölluð til verndar:

Þú ert ein konan stælta hressa,

ávallt þínum Heimaranni í.

Öll þín börnin mörgu,

hefir þú af sóma gert.

Gestrisni þín af eðli borin,

öll þau sumrin sumranna,

þökk og heiður sé þér falinn.

Drottinn fjallaheiðanna,

ávallt vermi þig og blessi þig.

(1974:65)

Ekki getum við skilið við ljóðagerð Guðmundar Haraldssonar í Nútíma mannlíf og kvæðin II án þess að hlýða á Kartöfluræktarmanninn. Þetta er eitt af mærðarljóðum skáldsins en ólíkt flestum hinna er það heil stétt manna sem hér fær kærleikskveðju:

Margur maðurinn á Bakkanum

Rækta þeir Mörgu tonnin af Karöflunum,

sem Rófunum og Gulrótum,

en svo er með Arfann, Vandamál,

ekki Grefst hann úr leik, né Orku...

Verður þá Vöxturinn þeirra rýr.

- - -

Selja svo þeir meiri Menn,

Nokkur tonnin að Hausti til,

til Borgarinnar þúsund-anna,

svona þetta í Áföngum ..

Sannlega blessun fylgi þeim

og þótt tíðarfar séu oft Risjótt ..

Á hinu Stóra „Atlants Haf landinu“ ....

(1974:91)

Sögukaflar og kvæði

Síðasta bók skáldsins af Eyrarbakka, Sögukaflar og kvæði, kom fyrir sjónir almennings árið 1982. Hún ber höfundinum fagurt vitni og lesandinn kemst í enn nánara samband við skáldið Guðmund Haraldsson. Endanlega fæst staðfest hverjar stærstu ástríðurnar voru; jöklaferðir og skemmtisiglingar. Um það vitna dagbókarbrot og bráðskemmtilegt viðtal sem skráð er af Daða Sigurðssyni eftir segulbandsupptöku. Þetta viðtal birtist fyrst í landsmálablaðinu Suðurlandi árið 1975.

Ljóðin eru á sínum stað, langflest mærðarkvæði um vini og vandamenn, en sólin, rokið og særinn fá einnig verðugan sess hér:

Svo þú Sjávaraldan sterka stinna,

fellur þá þéttum fellingum,

á þann langa Sandinn Mjúka ..

þá svo geyst í smáum öldum þínum fellur ..

Af þeim Vindunum hægu ..

En í Rokinu ertu furðu Stælt ..

lemur þá klettana, sem Klungursteina fast og þungt..

Víðast í Vogum sem Víkum ....

Íslands „Strandar“ Ár og síð .....

(1982:38)

Ekki eru öll kvæðin þó eftir Guðmund, fremur en endranær. Athygli vekur sex erinda bálkur, ortur til Guðmundar af nafna hans Ágústssyni. Við skulum grípa niður í þriðja og fjórða erindi:

Jafnan yrkir Gvendur greitt,

glitrar í hendi stílvopn beitt.

Hefur margan svannan seitt

og sefur hjá þeim yfirleitt.

Þó Guðmundur sér leggjalár,

og logi í djúpi undin sár.

Aldrei haggast kappinn knár.

Kneifar hann glaður vínsins tár.

(1982:48)

Lokaorð

Allt er á huldu um hæfileika Guðmundar Haraldssonar til ljóðagerðar. Engan vegin er ótvírætt hvað af hinum bragfræðilega „réttu“ vísum í bókum hans eru eftir hann sjálfan, en hitt er ljóst að árið 1971 innleiddi hann algerlega nýja stíl í íslenskan skáldskap. Allt sem frá honum streymdi þar á eftir, bæði ljóð og ritgerðir, er á einhvern stórundarlegan hátt afar bragðgott, einkennilega heillandi, furðulega dásamlegt. Guðmundur ræðst stundum afdráttarlaust á rökhugsun lesandans en þótt stíllinn hafi kollvarpast, missir hann aldrei niður hlýjuna, kankvísina og spaugið. Hann nær því ætíð að vekja í huga lesandans angurværð, bjartsýni og gleði, rétt eins og aðrir sannir meistarar orðsins.

Guðmundur lést í Reykjavík þann 1. maí 1995.

Heimildir:

Guðmundur Haraldsson. 1975. Ferðapistlarnir (fyrst gefnir út 1968). G. Haraldsson, Reykjavík.

_____. 1971. Sögur og ljóð. G. Haraldsson, Reykjavík.

_____. 1974. Nútíma mannlíf og kvæðin. G. Haraldsson, Reykjavík.

_____. 1982. Sögukaflar og kvæði. G. Haraldsson, Reykjavík.